Хашек и “војводата македонски“ Јан Климеш

(преведениот текст не е официјален)

Во CV-то на Хашек многу факти имаат фиктивен карактер. Фантазијата допира толку длабоко до неговиот живот, така што и до денеска не знаеме  што воопшто да мислиме за него. Дали се работи за невера, лага, или шега и мистификација?  Да се разликува фактот од фикцијата(измислеток) е некогаш многу тешко, дури невозможно.

Меѓу таквите измислетоци например припаѓа и тврдењето дека бил абсолвент  на Експортната академија во Виена.Таа индикација се повторува во неколку документи во значително одделни временски периоди: во CV-то од 1907 година (поднесено со барањето за местото директор во Народната библиотека Др. Режник), и во таканаречениот Анкетен лист, кој го пополнувал пред заминувањето од Москва во 1920 година. Во вербата во ‘‘правдата‘‘  во неговото дело Хашек бил необично упорен: за своите тврдења ја убедил например и неговата сопруга Јармила.- Во ц.к. конзулската академија во Виена се разбира дека небило најдено името на Хашек а небил ни запишан таму никогаш.( Врз основа на се тој ја посетил Виена само еднаш, во време на своите ‘‘апостолски и мисионерски патувања‘‘. Поминал од тука само со возот при патувањето до Брух над Литава).

Во неговото СИ-ВИ се откриваат различни знаци. Јарослав имал намера да влезе на служба во конзулатот во Русија или во некоја од соседните земји на монархијата. Како да ја објасни оваа постапка? Зошто упорно си лепел свои тврдења? Сакал да се пофали со дипломирањето на престижен европски институт?Или пак ја криел горчината со тоа,дека студирањето на институтот  каде била потребна солидна кауција (партиципација), било за него однапред исклучено?

Постои и друго коло  на мислења и претпоставки,кои се однесуваат на неговите погледи  за историјата и социјалноста ( социјализмот). Токму во политиката бил Хашек велемајстор на мистификацијата. Никој незнаел кого тој поддржува и што навистина мисли.На крај си важно дозволувал, неговите мислења и ставови да се нерешливи ребуси. Кои се причините за овие Хашкови тајни?   

Воглавно  се состои од неговото разочарување од анархизмот, од неговиот безгрешен радикализам. Каде треба младиот човек да ја бара поддршката во својот морален идеализам,во својата тотална негација  ‘‘татковци на светот‘‘, кога секоја реална идеологија исчезнува? На крајот Хашек доживеал тотална несреќа од тоа во што од самиот почеток верувал, идејата за директна акција која го определува начинот и соодносот. Таа банкротирала во форма на крадење и експроприација.

Разочарувањето ги продлабочило Хашковиот скептицизам, душевната депресија во чувство на безнадежност.Во тој момент Хашек прераснува во критичар на тогашното време и политика, и тоа врвен и апсолутен критичар. Напаѓа,клевети, се исмејува на посотечките вредности и институции со сарказам и иронија до безкрај.

Храброста и директноста во неговата природа е сеуште восхитувачка. Негледа никого, ништо не остава на мира и ништо не чувствува за свето. Не само државните авторитети и симболи на Австрија , туку и ‘‘сопствените‘‘ идолите на Чешкиот народ. За се само подсмев и шега. Тоа беше црв на омраза, кој гризи во Хашковиот темперамент?

Длабоката скептичност и разочарување од анархизмот ја продлабочил недовербата во теоријата и идеологијата воопшто. Индивидуалните ставови и мислења од тоа време се главно лично мислење.Нема веќе доверба во никаква опција и движење, се крепи на сопствената моќ... Позицијата на осамен ‘‘ Дон Кихот‘‘ ја крие преку гурманската ,мистификативна маска.Маската е сигурна заштита од нападите на непријателот. Што доколку не го сваќаат вистински. Така од Хашек се создаде комичен Еншпиглем и духовит немирник на забавите во крчмите. Малку ироничната,добронамерна насмевка го крие ‘‘циничкиот‘‘ сарказам на својата сатира, мистериозните мистификации придонесуваат  за генерални забави а е обожаван бидејќи, некои го нарекуваат ‘‘Сфингата на гостилничарската маса‘‘.

Никој не се пронашол во него, никој не се снајде да го разбере. И најдобрите пријатели се прашуваа во несигурност, што се крие за таа маска. Гурманската заедница секогаш ги изненадува  неочекуваните идеи и фрази. Како да сакал својот углед, со својот гурмански ‘‘мит‘‘,  да ги компензира навредите и неразбраната литература. Друга посебна мистификација се неговите чудни познавства и пријатели.

Меѓу најинтересните припаѓа ‘‘војводата Македонски‘‘ Климеш. Со Хашек се запознале во малата крчма на Бетлемскиот плоштад, спроти античката дестилерија Во Халанка, кое се викала Во Цмиралу или истотака Монако. Таму доаѓале скулпторите Коциан и Рејнхард, писателот Остен, сликарите Улман и Строф, и на клавир многу често свирел композиторот  на соколскиот марш Карел Поспишил таканаречен ‘‘Прашкиот Офенбах‘‘. Во тоа друштво седел и крупен, виток човек со црна брада. На половината завиткан со шарен турски шал, на кој висел пиштол и кама, така да неговиот изглед будел ‘‘гаден‘‘ впечаток. Сите се чуделе дека полицијата му дозволувала да се движи така. Тој маж бил славната ‘‘Балканска гордост‘‘ Јан Климеш. Јарослав пак одел кај него во неговиот стан  кај госпоѓа Отченашкова на улица Коруни број 39 заедно со Јарослав Кубин, браќата Маркови, Опоченски и другите гурмани. Таму внимателно договарале и заеднички ‘‘Балкански‘‘ бизнис.

Не се работи тука за смешногорда фигура, која Хашек во рамките на хумористичната мистификација ја портретирал во Партија на умерен напредок во рамките на законот. Јан Климеш бил вистинска личности и се чинело доста сигурна. Во 1903 година излегува Светозор во серија за Организацијата и животот на Македонските востаници. Се работело за актуелна тема, која се однесувала и за политиката на европските велесили. Турското владеење на балканот било прекинато ‘‘нарушено‘‘ од страна на македонските селани. Била ветена Руска помош, Бугарија ослободила премин на чети со доброволци. Востаничкиот комитет се сместил во Софија. Со поддршка на бугарската влада  и жандармеријата под Витоша се формирале на чети ‘‘комити‘‘ и беа пратени на Турска територија.

За Чешката јавност помошта за балканското востание претставувала симбол на словенскиот реципроцитет. Но не само тоа. Турското угнетување на јужните словени можело да се спореди со околностите во Австрија. Настанало време кога и кај нас ќе се дигне револуционерниот бран? ‘‘Ако победиме тука ќе им помогнеме на Чесите за нивната слобода ќе се бориме за неа и со нив‘‘, изјавува руски капетан според авторот на горенаведените статии. Не е потребно да се додаде дека автор на тој член во Светозор небил никој друг освен – Јан Климеш.

Се работело за смртно сериозна работа. Македонското прашање влезе во историјата и го поткопа јавното мислење. Народно социјалниот  заменик Клофач патува на балканот со цел да се запознае со ситоацијата на самото место. За својата мисија  исто така дава извештај во Светозор со назив: Од моите спомени на патувањата низ Балканот. Така си спомнува и за Климеш. Останал таму иако само кратко,  најмногу во Рилскиот манастир во близина на Софија, но тоа не сметало за да не ја склопи својата репортажа:‘‘ Ние дома едвај се осмелуваме  заедно со кригла пиво да се пожалиме, да поштрајкуваме и да удриме со тупаниц по масата. Цинизмот се преселува во нашите души. Што ги величеше мислите на нашите дедовци, многу Чешки душички веќе смешни...‘‘

Балканското востание според Клофач би требало да го воскресне ослабениот чешки дух кон  херојски дела. Лојалноста кон словенските идеали, револуционерниот ентузијазам, на една страна, а на друга страна ‘‘пиварскиот‘‘ менталитет на Чешките души. Задолжително е да се разбуди  и оживее згаснатата возбуда, потребно е да му се даде на народот нов ‘‘херој‘‘. А народно-социјалниот заменик го нашол истиот во Јан Климеш.‘‘Со месеци меѓу востаниците има и еден нашинец, чешки работник. Му ги посветуваме овие редови нему. Пред неколку дена ни напиша. Го придружувавме Карапајев со четата ( еден од легендарните водачи на востаничките чети ), ни ги кажува своите првични впечатоци. Листи и мачеништво, на кој Малешевските изданија се ризик за бугарските селани. Во овој момент е во поход кон четата на Сарафов.‘‘(Сарафов како водач на македонското востание не изгледал најдобро. Собрал пари за да купи оружје и заминал за Швајцарија, каде што парите ги проневерил и изгубил).

Секогаш  наивен претставникот на чешката ‘‘работничка‘‘ политика, меѓутоа и понатаму ентузијаст во плановите. ‘‘Македонскиот херој‘‘ е претставен на чешката јавност во оваа реторичка тирада:‘‘ Јан Климеш со пушка во рацетесе бори за македонскиот народ. Про словенската солидарност потврдена на дело!‘‘ Контрадикцијата помеѓу тлото ‘‘патриотските фрази‘‘ и фактите  се тука очигледни, така што морал сатирата и мистификацијата да ја остави. И затоа што го познавал Климеш многу доверливо.  Климеш  фактички бил просто моравско момче, кое во 1902 година било испратено во Софија како трговски застапник во кабинетска компанија. Случајно се запознал во една винарна со бугарско-македонските бунтовници. Зборовите не биле далеку од  дела. Ја напуштил фирмата и им се приклучил на востаниците. Во Прага лобирал за помош на словените кои страдаат и имал некои контакти со анархисти. Притоа предупреден дека полицијата се интересира за него тој исчезнал.- По некое време повторно се  појавил во Прага (за да му извадат дел од  граната, највероватно било заскитано во бубрегот) и се појавувал сериозно како херој и  ‘‘македонски војвода‘‘. Во кажувањата се користел со тврдењето ‘‘скромноста го  разубавува мажот, сепак вистинските мажи немора да се разубават‘‘. Неговите изјави се заситени со херојските дела, користи славјанофилска реторика, што била особено модерна кај младите чеси. ( Дипломатскиот неуспех на Чешката политика по затворањето на Австриско-Унгарскиот дуелизам  би бил еднаков со мрзеливоста и наивниот восхит за ‘‘словенската‘‘ Русија).  Климешовите достави за жестоките борби на Балканот, извиците на страв и заситени бои: ‘‘ Смртно ранените се виткаа во болката пред нашиот поглед...Ох, што се чувствувало тука срцето, каков гнев грмел во градите на секој нашинец!‘‘Последиците од битките се карактеризираа со  обложени дела,нарушувани со драматични паузи и повремен емпатичен врисок:‘‘Еве браќата крварат за затворените граници, а сестрите стојат без заштита со испружени раце кон небото.‘‘

Во Анархистичкара младост Климеш продолжил со друга серија на спомени која се нарекува борбата на планините Гете и Гарван. Овде недвослисленоста на основата е заменета со малку поконкретен опис на борбите. Тука главно мото и најчести изрази се зборовите: ‘‘Револт‘‘, ‘‘предавство‘‘ и ‘‘одмазда‘‘. Климеш се направил сам себе еден од водачите на востанието.

Интересно е тоа што Хашек никогаш отворено не бил задоволен од Климешовите кажувања. Во ‘‘Нова Младина‘‘ неговите  статии ги означувал како сериал. Според Антонин Боучка заедно ја издале првата тетратка под име ‘‘ Борбата на планините Гете и Гарван‘‘ и пробале таа да ја распродадат по гостилниците, но попусто. Што беше причината што Хашек во своето учество во македонската револуција сокрива хумористична мистификација? Зошто не ја разоткрил Климешовото поднесување отворено? Тешко е да се каже. Одлучувачки фактор претставува тензијата помеѓу фикцијата и реалните и реалната состојба на работите, што само по себе станува материјал за исмејување.

Климеш чиј израз е олицетворение на револуционерната основа и глорификација на ‘‘Бунт‘‘ и самиот бил херокомична фигура, која подлежела на потсмев. Во Партијата на умерен напредок Хашек ја зеде целата балканска авантура како историска мистификација. Зад големиот број на фрази и патетични предизвици лежи сиромашна реалност.

Балканската епизода им ги отворила очите на пофалните момчина: да ја разберат трагедијата на словенството. Каде едно племе е против друго племе, семејство е против семејство, брат е против брат, црква е против црква.  Во земја со села, каде што луѓето скромно и тешко доаѓаат до леб, не е почва за револуционен радикализам, без разлика колку тоа изгледа едноставно. Во луѓето има недоверба кон идејата, бидејќи не е докажана со многугодишно искуство. Тие ги инспирираат ладни незрели момчиња во литературните кафулиња. Особено кај балканските народи  историскиот скептицизам е изразен со повеќевековно искуство. Со текот на времето, биле убивани домашните благородници, а поединецот и нацијата живееле во тотална изолација. Поединецот бил секогаш странец,господин,војник,свештеник или научник. Во феудалните кругови владее лага и хипокризија. Поробувањето на човекот предизвика огромно горчливо разочарување и скептицизам.Животот го научи на недоверба и на она што тој го сметл било да е едноставно.

Народот затоа создаде сопствена, недоврлива врска со власта. Однадвор не дава отпор на благородништвото, изгледа послушно и глупаво. Но во своето срце тврдоглаво ја брани својата позиција и се обидува да го преживее угнетувањето. Во него се однесува како што сака, се потпира на традициите и искуствата. Неверува на ништо што доаѓа одозгора, бидејќи во тоа чувствуваат измама и проневера. Тој ‘‘нем‘‘ отпор  ги обожава очигледните нешта и вредностите на земјата, материјалните и животинските. Не се мешаат до благородничките идеали и  немаат разбирање за било каква идеологија.

Предноста на народниот отпор има еден важен аспект: е конкретен и вистински. Грубото присуство му е повеќе од возвишена основа и фраза за среќна иднина. Мерка на сите нешта сепак е присутното-херојско минато кое ги застапува луѓето во баладичката митологија. Се чини дека врз основа на својата мрежа на знаење Хашек почувствувал карактер и значајност на ова историско флегмату. Придонесло кон тоа и колапсот на анархистичкиот револт, кој долги години го следел, недоверба и скептицизам кон бомбастичните патриотски и револуционерни фрази, кои подоцнежната историска криза уште повеќе ја истакнале и зајакнале.

Балканската авантура постанала школа за критичко мислење во врска со масовното востание. Неговиот изглед повторно е длабок скептицизам и разочарување.  Се открил јазот помеѓу царството на револуционерни идеи и соништа и суровата реалност. Реторика на предизвици и фрази , одвоена од реалната ситуација на работите,е лажливо смешна,наивна,лоша. Фразата е сестра на лицемерието,моралното,социјалното и човечкото напишал подоцна Карел Чапек. Нејзината генерална улога е невистинита,лажна и заблудувачка. Често делува како лага поради тоа што се издава за фактот прашање.

Во контрадикторна земја, полна со измамници и политички авантуристи, со противречности помеѓу  радикални слогани и практични можности и претпоставките се  откриваат особено јасно. Конфузијата во главите на врело-крвните ‘‘револуционер‘‘ е јадрото за идното разочарување и скептицизам, која го гризе менталитетот на толпата и ја поткопува силата на народот. Заинтересираноста за промовирање на револуционерни идеи претставува ембрионска фаза на престојниот скептицизам. Средствата за оваа историска демистификација би можеле да бидат од гледиште на Хашковиот гурмански мит една хумористично-сатиричка измама.

Измамникот е заснован на конкретни, фактички облици на феномени кои се основа на пародија и абтоиронична хипербола. Затоа пребарува  популарно непознати суштества и фигури, кои ќе послужат за потсмев ‘‘утеха‘‘ која важи и како реална аномалија иа сопствена карикатура. Токму овие феномени и фигури му слушат одлично кон својата цел: да се биде ненамерно "смешен" и се откријат "настани" од внатрешноста, како и самиот себе.

Неискрената основа на Климешовата и Клофачовата реторика открива критика, скриена во методите на измамата (мистификацијата ). Тоа е имено ајефикасен вид на откровение.Имено рави карикатури на феномени и времето на нивното сопствено значење. Карактерот на Македонски херој за Хашек претставуваше карикатура на ‘‘револуционерната‘‘ основа и словенската мегаломанија.

VÉVODA MAKEDONSKÝ KLIMEŠ

V Haškově životopise mají mnohá fakta fiktivní charakter. Fantazie proniká tak hluboko do jeho života, že dodnes nevíme, co si vlastně máme myslet. Jde o podvod, lež, anebo vtip a mystifikaci? Odlišit skutečnost od výmyslu je někdy velmi těžké, ba nemožné. 
Mezi takové "výmysly" patří například tvrzení, že byl absolventem Exportní akademie ve Vídni. Tento údaj se opakuje v několika dokumentech ve značném časovém rozmezí: v "curriculum vitae" z roku 1907 (přiloženém k žádosti o místo řediteli Národní knihovny dr. Řezníčkovi), i v tzv. Anketnym listě, který vyplňoval před odjezdem z Moskvy roku 1920. Ve víře v "pravdivost" svých smyšlenek byl Hašek neobyčejně vytrvalý: o svém tvrzení přesvědčil například i svou manželku Jarmilu.- V katalogu c. k. konzulární akademie ve Vídni ovšem Haškovo jméno nalezeno nebylo a nebyl zde ani zapsán. (Podle všeho navštívil Vídeň pouze jedenkrát, během své "apoštolské a misionářské cesty". Projížděl zde pouze vlakem při cestě do Bruchu nad Litavou.) 
U životopisců se různé narážky objevují. Jaroslav prý měl v úmyslu vstoupit do konzulární služby patrně v Rusku nebo v některé se sousedních zemí monarchie. Jak si tuto vlastnost vysvětlit? Proč lpěl tak urputně na svém tvrzení? Chtěl se chlubit absolutoriem na prestižním evropském ústavu? Nebo zakrýval hořkost nad tím, že studium na ústavu, kde se vyžadovala značná kauce, bylo pro něj už předem vyloučeno? 
Existuje i další okruh výmyslů a dohadů, které se týkají jeho názorů společenských a historických. Právě v politice byl Hašek velmistrem mystifikací. Nikdo nevěděl, za kým stojí a co si vlastně myslí. Dával si dokonce záležet, aby jeho názory a stanoviska byly nerozluštitelnými rebusy. Jaké jsou příčiny těchto "Haškovských" záhad? 
Především snad hluboké zklamání a rozčarování z anarchismu, z jeho pochybného radikaqlismu. Kde má hledat mladý člověk oporu ve svém mravním idealismu, ve své totální negaci "světa otců", když každý reálná ideologie selhává? Nakonec zažil Hašek totální krach toho, v co snad zpočátku věřil, myšlenky na "přímou akci", která způsobí nápravu poměrů. Ta zbankrotovala ve formě krádeží a "expropriací". 
Zklamání prohloubilo Haškovu skepsi, znásobenou duševními depresemi v pocit beznaděje. V té chvíli se Hašek stává zapřisáhlým kritikem doby a politiky, a to kritikem vervním a absolutním. Napadá, špičkuje, vysmívá se stávajícím hodnotám a institucím se sarkasmem a ironií až bezvýchodnou. 
Odvaha a přímočarost jeho povahy je přitom obdivuhodná. Znevažuje vše, nic nenechá na pokoji, nic neshledává svatým. Nejen státní autority a smyboly rakouské, ale i "vlastenecké" idoly českého národa. Ze všeho jenom posměch a šprým. Byl to červ nenávisti, který hlodá v Haškově temperamentu? 
Hluboká skepse a rozčarování z anarchismu prohloubily nedůvěru v teorii a ideologii vůbec. Jednotlivé postoje a stanoviska jsou od těch dob převážně osobním stanoviskem. Už nedůvěřuje žádné straně ani hnutí, bojuje na vlastní pěst a rozdává rány, padni komu padni. Pozici osamělého "dona Quijota" zakrývá bohémskou, mystifikující maskou. 
Maska je spolehlivou ochranou před útoky nepřátel. Co na tom, že ho neberou vážně. Tak se z Haška stal šprýmovný Enšpíglem a vtipný rarášek hospodských zábav. Lehce ironickým, dobráckým úsměvem zakrývá "cynický" sarkasmus své satiry, tajuplnými mystifikacemi přispívá k obecné zábavě a je oblíben přesto, že ho někteří nazývají "sfingou za hospodským stolem". 
Nikdo se v něm nevyznal, nikdo se nesnažil mu porozumět. I nejbližší přátelé tápají v nejistotě, co se za touto maskou skrývá. Bohémskou společnost překvapuje vždy nečekanými nápady a obraty. Jakoby si chtěl svou pověstí, svým bohémským "mýtem", vynahradit ústrky a nepochopení literární. Zvláštním druhem mystifikace jsou jeho podivné známosti a přátelé. 
Mezi nejzajímavější patří "vojvoda makedonský" Klimeš. S Haškem se prý seznámili v malé hospůdce na Betlémském náměstí, naproti starobylému lihovaru U Halánků, které se říkalo U Cmíralů, nebo také Monako. Chodívali sem sochaři Kocián a Reinhard, spisovatel Osten, malíři Ullman a Stroff; na klavír mnohdy hrál skladatel sokolských pochodů Karel Pospíšil, zvaný "pražský Offenbach". V této společnosti sedával rozložitý, statný muž s černým plnovousem. Za pasem, ovinutým barevným tureckým šálem, měl zasunut bambitku a kindžál, takže jeho vzezření budilo hrůzostrašný dojem. Všichni se divili, že ho policie nechá takto chodit. Tento muž byl slavný "hrdina balkánský" Jan Klimeš. Jaroslav pak za ním chodil do jeho bytu u paní Otčenáškové v Korunní 39 ještě s Jaroslavem Kubínem, bratry Markovými, Opočenským a jinými bohémy. Tam patrnmě domluvili i společný "balkánský" podnik. 
Nešlo tedy o směšnohrdinskou figurku, kterou Hašek v rámci humorné mystifikace vylíčil ve Straně mírného pokroku v mezích zákona. Jan Klimeš byl skutečná osoba a zdálo se, že dosti důvěryhodná. V roce 1903 vychází Světozoru seriál Organizace a život makedonských povstalců. Šlo o aktuální námět, jenž se dotýkal i velmocenské politiky evropské. Turecká nadvláda na Balkáně byla narušena vzpourou makedonských rolníků. Ruská pomoc byla přislíbena, Bulharsko uvolnilo průchod pro čety dobrovolníků. Povstalecký komitét se usídlil v Sofii. S podporou bulharské vlády a četnictva se pod Vitošou formovaly čety "komitů", jež směřovaly k tureckému území. 
Pro českou veřejnost se stala pomoc balkánskému povstání symbolem slovanské vzájemnosti. Ale nejen to. Turecký útlak Jihoslovanů mohl být srovnáván s poměry v Rakousku. Nastal tedy čas, kdy se i u nás zdvihne revoluční vlna? "Až zvítězíme zde, dopomůžeme Čechům k samostatnosti a budeme bojovat za ně a s nimi," prohlašuje ruský kapitán podle autora výše uvedené stati. Není nutno dodávat, že autorem zmíněného článku ve Světozoru nebyl nikdo jiný než - Jan Klimeš. 
Šlo tedy o věc smrtelně vážnou. Makedonská otázka vstoupila do dějin a rozrušila veřejné mínění. Národně sociální poslanec Klofáč cestuje na Balkán, aby "poznal věc na místě". O své misi podává zprávu rovněž ve Světozoru s názvem: Z mých vzpomínek na cestu po Balkáně. Také on se zmiňuje o klimešovi. Pobyl tam sice jen krátce, ponejvíce v Rylském klášteře nedaleko Sofie, ale to nevadilo, aby nezakončil svou reportáž výčitkou: "My doma sotvaže už troufáme si při sklenici piva postesknout si, požalovat, malomocně udeřit pěstí na stůl. Cynismus stěhuje se do našich duší... co povznášelo mysl našich dědů, leckteré české dušince je už směšností..." 
Balkánské povstání mělo podle Klofáče vzkřísit ochablého českého ducha k hrdinským činům. Věrnost všeslovanským ideálům, revoluční entuziasmus, na straně jedné, a na druhé "pivní" mentalita českého ducha. Nutno probudit uhasínající obrozenecké nadšení, nutno dát národu nového "hrdinu". A národně sociální poslanec ho našel - v Janu Klimešovi. "Je od měsíce mezi povstalci našinec, český dělník. Věnujeme mu tyto řádky. Před několika dny nám psal. Doprovázeli jsme ho s četou Karapajeva (jeden z legendárních vůdců povstaleckých čet) a nyní nám líčí první své dojmy. Vypisuje i mučednictví, jemuž na Malešovsku vydáni jsou všanc bulharští venkované. Je právě nyní na pochodu k četě Sarafova." (Sarafov jako vůdce makedonského povstání nedopadl zrovna nejlépe. Sebral peníze na nákup zbraní a odjel do Švýcarska, kde sbírku zpronevěřil a utratil.) 
Vždy naivní představitel české "dělnické" politiky však dále plane nadšením. Představuje "hrdinu makedonského" české veřejnosti touto rétorickou tirádou: "Jan Klimeš s puškou v ruce bije se za lid makedonský. Ejhle, slovanská vzájemnost osvědčená skutky!" 
Rozpor mezi patosem "vlastenecké fráze" a skutečností je zde tak patrný, že musel satirika a mystifikátora přímo trknout. Už proto, že Klimeše znal velice důvěrně. Klimeš byl ve skutečnosti prostý moravský chlapec, který byl v roce 1902 vyslán do Sofie jako obchodní zástupce čalounické firmy. Náhodou se seznámil v jedné vinárně s bulharsko-makedonskými vzbouřenci. Od slov nebylo daleko k činu. Opustil firemní zájmy a přidal se k povstalcům.) V Praze agitoval na pomoc trpícím Slovanům a měl styky s anarchisty. Jsa upozorněn, že se o něj zajímá policie, kamsi zmizel.- 
Po čase se však Klimeš objevil v Praze znovu ( prý aby mu vyňali granátovou střepinu, ve skutčnosti asi šlo o zbloudilou ledvinu), a vystupoval vážně jako hrdina a "vojvoda makedonský". Ve vyprávění se řídil heslem "skromnost krášlí muže, leč pravý muž se krášliti nemá". Jeho vyprávění je prosyceno heroickým patosem, užívá slavjanofilské rétoriky, jež byla módní zvláště u mladočechů. ( Diplomatický neúspěch české politiky po uzavření Rakousko- Uherského dualismu měl být "vyrovnán" trucovitým a naivním obdivem k "slovanskému" Rusku.) Kimešovo podání se v zobrazení lítých bojů na Balkáně nebojí výkřiků a sytých barev: " Smrtelně ranění svíjejí se v bolestech před našimi zraky... Och, co tu srdce cítilo, jaký hněv zaburácel v prsou každého našince!" Bitevní kartony se vyznačovaly nadneseným patosem, přerušovaným dramatickými pomlkami a emfatickými výkřiky: "Hle, bratři krvácejí za blízkými hranicemi, sestry stojí bez ochrany a vzpínají ruce k nebi!" apod. 
V anarchistické Omladině pokračoval Klimeš dalším seriálem vzpomínek pod názvem Boj na horách Goethe a Garvan. Emfatický patos je zde nahrazen poněkud konkrétnějším vylíčením bojů. Hlavním mottem a nejužívanějšími výrazy se nyní stávají slova: "vzpoura", "zrada","pomsta." Klimeš sám ze sebe učinil jednoho z vůdců povstání. 
Je zajímavé, že Hašek se od Klimešova vyprávění nikdy otevřeně nedostacoval. V Nové Omladině Klimešovy články otiskoval jako seriál. Podle Antonína Boučka vydali společně první sešit s názvem Bitva na hoře Goethe a Garvan a pokoušeli se to rozprodat po hospodách, leč marně. Co bylo příčinou, že Hašek svou účast na makedonské "revoluci" zakrýval humornou mystifikací? Proč nevyvrátil Klimešovo podání otevřeně? Těžko říci. Rozhodující je napětí mezi výmysly a skutečným stavem věcí, což se samo o sobě stává materiálem k humorné mystifikaci. 
Klimeš, jehož výraz byl ztělesněním revolučního patosu a glorifikace "vzpoury", byl sám o sobě figurou heroikomickou, jež se nabízela k zesměšnění. Ve Straně mírného pokroku pojal Hašek celé balkánské dobrodružství jako dějinnou mystifikaci. Za množstvím frází a patetických výzev vězí ubohá skutečnost. 
Balkánská epizoda vnímavému chlapci otevřela oči: pochopil dějinnou tragédii slovanství. Kmen stojí proti kmeni, rod proti rodu, bratr proti bratru, církev proti církvi. V rolnické zemi, kde lidé těžce, skromně a s odevzdaností dobývají chleba, není půda pro revoluční radikalismus, byť se tvářil sebevíce lákavěji. V lidu je nedůvěra k idejím, jež nejsou prověřeny mnoholetou zkušeností. Ty inspirují leda nezralé mladíky v literárních kavárnách.
Zvláště u balkánských národů je dějinná skepse výrazem staleté zkušenosti. V průběhu času došlo k vyvraždění domácí šlechty, individuum a národ žili v naprostém odloučení. Jedinec byl vždy cizákem, pánem, vojákem, knězem či vzdělancem. V panských kruzích panuje faleš a pokrytectví. Porobený člověk, vychovaný řadou trpkých zklamání, je skeptik. Život ho naučil nedůvěřovat tomu, co se mu vnucuje, byť by to vypadalo sebelákavěji. 
Lid si proto vytvořil zvláštní, nedůvěřivý vztah k moci. Navenek panstvu neodporuje, vypadá poslušně a "hloupě". Ve svém nitru však paličatě hájí své stanovisko a snaží se útlak přežít. Chová se v něm po svém, řídě se tradicí a zkušeností. Nevěří všemu, co přichází shora, protože v tom cítí klam a podvod. Tento "němý" odpor adoruje pochopitelně věci a hodnoty přízemní, hmotné a živočišné. Neplete se do vznešených ideálů a nemá pochopení pro jakoukoliv ideologii. 
Předností lidového odporu je jeden důležitý aspekt: je konkrétní a aktuální. Drsná přítomnost je mu bližší než nadnesený patos a fráze o šťastné budoucnosti. Měřítkem všech věcí je pak přítomnost - hrdinskou minulost zasazuje lid do baladické mytologie. 
Zdá se, že na základě svých tuláckých znalostí vycítil Hašek charakter a význam tohoto dějinného flegmatu. Přispěl k tomu i krach anarchistické revolty, jež ho v dalších letech pronásledoval, nedůvěra a skepse k velkohubé vlastnecké a revoluční frázi, kterou popzdější dějinná krize ještě podtrhla a zesílila. 
Balkánské dobrodružství se stalo školou kritického myšlení ve vztahu k masové vzpouře. Jeho výrazem je opět hluboká skepse a deziluze. Odhalila se propast mezi sférou revolučních snů a představ, a mezi tvrdou realitou. Rétorika výzev a frází, odtržená od skutečného stavu věcí, je lživě směšná, naivní, ubohá. Fráze je sestrou přetvářky, mravní, společenské i lidské, napsal později Karel Čapek. Její zobecňující role je klamná, nepravá, zavádějící. Nezřídka působí jako lež už tím, že se za skutečnost vydává. 
V rozporné zemi, hemžící se podvodníky a politickými dobrodruhy, se rozpor mezi radikálními hesly a praktickými možnostmi a předpoklady odhaluje zvlášť zřetelně. Zmatek v hlavách horkokrevných "revolucionářů" je zárodkem příští deziluze a skepse, jež rozežírá mentalitu davu a podlamuje energii národů. Horlivá propagace revolučních idejí je embrionálním stádiem nadcházející skepse. Prostředkem této dějinné demystifikace mohla být, z hlediska Haškova bohémského mýtu, jedně humorně - satirická mystifikace. 
Mystifikátor vychází z konkrétní, faktické podoby jevů, jež jsou základem parodie a sebeironické nadsázky. Proto vyhledává s oblibou obskurní bytosti a figurky, jež jsou k zesměšnění jakoby "nastraženy" a platí jako živé anomálie a autokarikatury. Právě tyto jevy a figury slouží výborně k svému účelu: jsouce nechtěně "komické" a odhalují "události" zevnitř, jakoby ze sebe. 
Falešný patos Klimešův a Klofáčovu rétoriku odhaluje kritika, skrytá v metodě mystifikace. Ta je totiž nejúčinějším druhem odhalení. Karikuje totiž jevy a dobu jejich vlastními prostředky. Postava makedonského "hrdiny" v Haškově podání stala karikatutou "revolučního" patosu a slovanské megalomanie.